Piše: Savo Štrbac
Od kad je u oktobru 2025. Hrvatski sabor izglasao Zakon o izmenama i dopunama Zakona o odbrani i Zakona o službi u Oružanim snagama RH, kojima se uvodi osnovno (temeljno) vojno osposobljavanje, “Veritasu” se obraćaju mnogi Krajišnici, koje su “bljeskovi” i “oluje” razbacali širom sveta, sa pitanjem da li se odredbe tih zakona odnose i na njihove potomke koji imaju dvojno državljanstvo, od kojih je jedno hrvatsko, pa koristim ovu priliku da svima zainteresovanim za ovu problematiku odgovorim na ovaj način.
Na službenim stranicama Ministarstva odbrane Republike Hrvatske (MORH) navodi se da u vremenskom intervlu od 2008, kad je Hrvatska ukinula obavezno služenje vojnog roka, 17 generacija (približno 300.000 osoba) nije prošlo nikakvu vojnu obuku. A kao kontekst za ponovno uvođenje obaveznog vojnog roka navode: “U skladu s evropskim trendovima i promenjenim bezbednosnim okolnostima, sve češćim elementarnim nepogodama i kriznim situacijama, Hrvatska ponovno uvodi osnovno vojno osposobljavanje”, čiji je cilj “osposobiti mlade osobe osnovnim vojnim veštinama kako bi stekli znanja i sposobnosti potrebne u kriznim situacijama te time pridoneli nacionalnoj bezbednosti. Osposobljeni ročnici (vojnici) postaju važan deo rezervnog sastava Oružanih snaga Republike Hrvatske (OSRH) i jačaju odbrambenu spremnost države”.
Iz programa osnovnog vojnog osposobljavanja doznajemo: na godišnjem nivou planira se pozivanje do 4.000 regruta raspoređenih u pet naraštaja; u 2026. godini biće pozvani muškarci – vojni obaveznici rođeni 2007 (“nulta generacija”); obuka će trajati dva meseca i obuhvatiće osnovne vojničke veštine - od rukovanja osobnim naoružanjem i korišćenja savremene opreme, uključujući dronove, do pružanja prve pomoći i osnova samoodbrane; vojniku (ročniku) koji je zaposlen prava iz radnog odnosa miruju i ima naknadu u visini plaće odnosno oko 1.100 evra neto mesečno; za vreme služenja osnovnog vojnog osposobljavanja vojnik ne može dobiti otkaz kod svog poslodavca; po završetku osnovnog vojnog osposobljavanja vojnik ostvaruje jednokratnu prednost pri zapošljavanju na neodređeno pod jednakim uslovima u državnim telima i upravnim telima jedinica lokalne i područne (regionalne) samouprave, a mogu se prijaviti za aktivnu vojnu službu i graditi profesionalnu karijeru u OSRH; oni koji nakon osnovnog vojnog osposobljavanja ne zasnuju radni odnos u OSRH biće raspoređeni u rezervni sastav Hrvatske vojske (HV) u statusu razvrstanog rezerviste; onima koji se ne odazovu na uredno dostavljeni poziv slede prekršajne kazne u iznosu od 500 do 5.000 evra; nakon navršene 30. godine života vojnog obaveznika više neće biti moguće pozvati na osnovno vojno osposobljavanje i u tom slučaju ta se osoba prevodi u status nerazvrstanog rezerviste.
Žene ne podležu regrutnoj (novačkoj) obavezi i obavezi osnovnog vojnog osposobljavanja, ali mogu pohađati dobrovoljno osnovno vojno osposobljavanje koje je jedan od uslova za prijem u aktivnu vojnu službu.
Vojni obaveznik (novak) koji boravi u inostranstvu i nije uveden u vojnu evidenciju u Republici Hrvatskoj, dužan je prijaviti se nadležnoj diplomatskoj misiji, odnosno konzularnom predstavništvu (uredu) Republike Hrvatske najkasnije do navršene 29 godine života.
Nakon što je utvrđena zdravstvena sposobnost, vojni obaveznik (novak) se može pozvati na prigovor savesti ukoliko iz svojih verskih ili moralnih uverenja ne želi obavljati vojne dužnosti u Oružanim snagama, odnosno može podneti zahtev za civilnu službu, koja traje tri meseca u telu državne uprave koje je nadležno za civilnu zaštitu i četiri meseca u jedinicama lokalne ili regionalne samouprave.
Civilni vojnik (ročnik) koji obavi civilnu službu postaje civilni rezervista. Obavezi obavljanja civilne službe u rezervnom sastavu, na način propisan Zakonom o odbrani, podležu osobe koje su obavile civilnu službu kao civilni vojnici i osobe koje su na drugi način regulisale vojnu obavezu, a dobile su status civilnog rezerviste.
Vojni obaveznici imaju pravo na odgodu osnovnog vojnog osposobljavanja u slučajevima koji su propisani zakonom (studenti, sportaši, porodične prilike…), koja može trajati najduže do 30. juna u kojoj vojni obaveznik navršava 29 godina.
Od osnovnog vojnog osposobljavanja oslobađa se vojni obaveznik: zbog fizičke i psihičke nesposobnosti za vojnu službu; koji se najmanje dve godine vaspitavao u inostranstvu kao kadet ; policijski službenik i službenik pravosudne policije; koji je stekao hrvatsko državljanstvo naturalizacijom ili prirođenjem ako je u državi čiji je bio građanin regulisao obavezu vojnog osposobljavanja; koji osim hrvatskog ima i strano državljanstvo i regulisao je obavezu vojnog osposobljavanja u inostranstvu,
Dakle, osobe s dvojnim državljanstvom svoju obavezu mogu regulisati u državi u kojoj žive, o čemu su dužne obavestiti MORH, čime se oslobađaju služenja u OSRH.
Problem nastaje u onim državama u kojima trenutno ne postoji obavezno služenje vojnog roka, među koje spadaju i sve države nastale raspadom SFRJ.
U vreme SFRJ mladići su morali da godinu dana služe u Jugoslovenskoj narodnoj armiji (JNA), čime se stvarala znatna borbena snaga. Neposredno pre početka raspada zemlje 1990-ih, dve trećine kopnenih snaga činili su regruti – uz dodatnih milion rezervista.
Nezavisne države koje su nastale raspadom SFRJ postepeno su ukinule obavezni vojni rok. Slovenija je bila prva koja je ukinula regrutaciju 2003. godine, dok su poslednji regruti u Srbiji završili službu 2010. Tih godina, kada su te novonastale države postale članice EU ili im je obećano da će to uskoro postati, činilo se da nema potrebe za vrstom vojske koja uključuje i višemesečne vojne vežbe za mlade.
U međuvremenu su se odnosi na globalnom nivou promenili, posebno posle ruske invazije na Ukrajinu, pa se i raspoloženje prema obaveznom služenju vojnog roka širom sveta, pa tako i u regionu, počelo da se menja.
Prvo je krenulo u Sloveniji kada su stranke s desnog političkog spektra, koje su 2020. formirale tadašnju vladu, uvrstile obavezno služenje vojnog roka u koalicioni sporazum, kojeg nije prihvatila sadašnja vlada. Novi parlamentarni izbori su zakazani za mart ove godine, koje bi, po anketama, ponovo mogli dovesti na vlast desno nacionalističke stranke, koje se zalažu za uvođenje obaveznog vojnog roka.
I u Srbiji vlada već godinama govori o mogućnosti uvođenja regrutacije. Ministar odbrane Bratislav Gašić 2. januara ove godine izjavio je da su Ministarstvo odbrane i Vojska Srbije spremni za vraćanje obaveznog služenja vojnog roka i da je pripremljeno i zakonsko rešenje koje treba da bude uskoro upućeno u skupštinsku proceduru.
Nedavno je (15. januara) “Dojče vele” objavio tekst pod naslovom: “Zemlje na Balkanu vraćaju obavezni vojni rok”, u kojem konstatuje: “kako zemlje u regionu povećavaju vojne izdatke i nastoje da povećaju broj vojnog osoblja” i postavlja retoričko pitanje: “treba li ostatak Evrope da bude zabrinut zbog Balkana”.Odgovor na ovo pitanje daje Tobi Fogel iz berlinskog trusta mozgova Savet za politiku demokratizacije:
“Vojni aspekt svega toga prvenstveno se odnosi na spremnost, ne na konkretno planiranje, a svakako ne na ofanzivno planiranje. Srbija se ne sprema da napadne Hrvatsku, niti se Hrvatska sprema da napadne Srbiju. U situaciji u kojoj je opšte okruženje obeleženo nestabilnošću i nepredvidljivošću, mislim da su vlade verovatno razborite kada preduzimaju određene mere opreza i postavljaju temelje za pojačan strateški pristup međunarodnim odnosima. Ali to je povratak starim vremenima.”
Kao što je svojevremeno Slovenija prva ukinula obavezno služenje vojnog roka u čemu su je sledile i ostale zemlje nekad zajedničke države SFRJ, skoro je izvesno da će Hrvatsku, koja je prva ponovno uvela obavezno služenje vojnog roka, takođe slediti ostale države nastale na razvalinama SFRJ. Ne kaže se bez razloga da je Balkan “bure baruta”.
Izvor: Politika, štampano izdanje, 20.01.2026.
Povezani tekstovi
