Stojan Janković je stupio u uskoke 1650. godine i od tada svaki dan njegovog burnog života postao je priča o hrabrosti, junaštvu i legenda koja se pronosi generacijama
Banjaluka – Narodna predanja, istorijske činjenice, legende i epske pesme o Stojanu Jankoviću, najvećem dalmatinskom junaku i srpskom vojvodi iz Ravnih Kotara, pretku književnika Vladana Desnice, koji je nasledio znamenitu kulu u Islamu Grčkom, osvetljena je 340 godina od njegove pogibije knjigom „Janković Stojan” Jovana Šekerovića Joje, književnika iz Banjaluke.
„O Stojanu Jankoviću malo je napisano, premalo u odnosu na njegova dela, pri čemu su i sećanja na ovog junaka dobrim delom oslonjena na narodna predanja”, kaže Šekerović za „Politiku”, navodeći da su istine u istorijskim spisima mnogo snažnije i veće od svih legendi. Stojan Janković, rođen u Žegaru 1635. godine, upamćen je u srpskom narodu kao vođa kotarskih uskoka u 18. veku, poglavar i upravnik morlaka (titula u Mletačkoj republici za stočarsko i ratničko stanovništvo u Dalmaciji), serdar Kotara, kavaljer Svetog Marka, konjički kapetan, zapovednik tvrđave Ostrovice.
Prema podacima iz Venecije, Stojan je stupio u uskoke 1650. godine, u dobi od 15 godina, navodi Jovan Šekerović. Od tada do smrti u 52. godini, svaki dan njegovog burnog života postao je priča o hrabrosti, junaštvu i legenda koja se pronosi generacijama.
„Mesto Stojana Jankovića u srpskoj tradiciji, u epskim pesmama ispevanim uz gusle, pored ognjišta, ima kultni značaj a vreme njegovog slavnog vojevanja budi nepresušnu znatiželju”, podseća Šekerović, koji je knjigom oživeo i ratničku ulogu vođe kotarskih uskoka u borbama protiv Turaka.
Za vreme kandijskog rata, februara 1666. godine, Stojan je kod Obrovca pao u tursko zarobljeništvo. U Carigradu je izveden pred sultana Mehmeda Četvrtog, godinu proveo u zarobljeništvu, a onda pobegao, i vratio u Kotare.
Za vojne zasluge i pokazanu hrabrost 1681. godine Mletačka republika odlikovala je Stojana Jankovića dolamom i zlatnom kolajnom Svetog Marka, vrednom 100 dukata, a dobio je posede u osvojenim oblastima u Islamu Grčkom. Nastavio je borbu protiv Turaka i 1686. oslobodio Sinj, Liku i Krbavu.
„Zapevaću sa Glavice, o junaku iz ravnice, iz Kotara naših Ravni’, oj Stojane uvek slavni…”, glasi jedna od narodnih pesama posvećenih Stojanu Jankoviću, čije ime, minuli vekovi nisu izbrisali. Njegovi podvizi opevani su u narodnim pesmama „Ropstvo Janković Stojana”, „Janković Stojan i Smiljanić Ilija”, „Ženidba Stojana Jankovića”… Za turskog sultana on je bio „pod kamenom guja ljuta, što dodija caru i ćesaru, što je kadar stići i uteći i na strašnom mestu postojati”.
Za srpski narod Krajine on je simbol zaštite, metafora uspeha, snaga koja nosi i vodi. Ostalo je istinito predanje o Krajini u suzama, opisao u junačkoj pesmi: „…a na gordog Krajišnika/na viteza i junaka/ostala je uspomena, zlatnim slovom izvezena…”.
U više navrata okupljao je vojsku i pripremao za borbe na Kupreškom polju. Da bi uvežbao svoju vojsku, na Vidovdan, pre poslednjeg boja, u mestu Malovan, organizovao je takmičenje u viteškim disciplinama. Odatle je poveo svoju vojsku i poginuo u poslednjem napadu na Livno 23. avgusta 1687. godine. Njegovo telo, napisao je književnik Vladan Desnica, položeno je u Crkvu Svetog velikomučenika Georgija u Budinu blizu Posedarja, uz obalu Novigradskog mora. Stojanovu ratničku ulogu preuzeo je brat i vitez Zaviša Janković.
U znak sećanja na takmičenje u Malovanu, ali i na bitku na Kosovu, od 1687. godine za Vidovdan, na istom mestu koje je dobilo naziv Kupreška streljanica, svake godine do poslednjeg rata održavao se sabor i takmičenje u tradicionalnim disciplinama, bacanju kamena s ramena, pešačkim i konjskim trkama. Predanje o Janković Stojanu sada je življe u Bosni i Hercegovini nego u današnjoj Hrvatskoj.
Naime, Krajina Stojana Jankovića je posle ratnih sukoba devedesetih pusta. U tom beskraju, na đavolju korist, kako reče pisac knjige o slavom ovenčanom junaku, sve je zamuklo, u sablast obavijeno. Ipak…
„Tamo negde u krajiškim brdima, u Krajini porobljenoj, a uvek nemirnoj, živi legenda, traje beseda o istini, o patnji golemoj i dostojanstvu ljudskom, o Stojanu i njegovom imenu, večnoj slavi i uspomeni”, navodi Jovan Šekerović, autor drugog, dopunjenog izdanja knjige „Janković Stojan”, u izdanju „Prometeja” iz Novog Sada.
Milan Pilipović
