I OVOGODIŠNjE obeležavanje pravoslavnog Božića u Hrvatskoj je, i poput prošlog, u režiji Domovinskog pokreta i udruženja građana Hrvatskog pravoslavnog centra iz Vukovara, ponovo iskorišćeno za oživljavanje teme tzv. Hrvatske pravoslavne crkve, projekta koji je nastao u vreme ustaške NDH i njenog poglavnika Ante Pavelića, sa ciljem pokatoličavanja i nacionalnog preoblikovanja Srba.
Šta se krije iza ideje oživljavanja HPC iz epohe Pavelićeve NDH, 10.1.2026. Foto: V. novosti, snimak
Za razliku od kafanskih “domjenaka” koje su DP i HPC organizovali ranijih godina, poslednji u Splitu je samo naoko bio uglađeniji, ali su poruke upućene Srbima ostale iste – da nisu zaseban narod već materijal za asimilaciju, bilo kroz prevođenje u katoličanstvo, bilo kroz prebacivanje u pseudopravoslavnu organizaciju odvojenu od SPC.
Sve to je nastavak Pavelićeve ideje da “grkoistočnjake” (kako su nazivani Srbi u NDH, gde je pominjanje srpskog imena bilo zabranjeno), “ne treba siliti da se pokatoliče, jer je mnogo važnije da se oni izjasne kao Hrvati” te je s tim ciljem u junu 1942. godine osnovana nepriznata Hrvatska pravoslavna crkva kao mašinerija za promenu identiteta i asimilaciju Srba, što je jedna od stavki iz definicije genocida.
Temeljni motiv današnjih inicijativa o povampirenju Pavelićeve HPC, kako upozoravaju naši sagovornici, jeste kontrolisanje preostalih Srba i preuzimanje imovine SPC u Hrvatskoj – od gradskih objekata u centru Zagreba, do manastira i crkava širom zemlje – što predstavlja ogroman ekonomski i simbolički kapital. Upravo činjenica da se ovakvi pokušaji godinama ponavljaju, i to upravo u prazničnim danima, pokazuje da se ne radi o marginalnoj ili slučajnoj inicijativi, već o dugoročnom planu koji ima ozbiljne posledice po opstanak srpske zajednice i očuvanje njenog verskog i nacionalnog identiteta.
Poslanik Domovinskog pokreta Predrag Mišić, osnivač udruženja Hrvatski pravoslavni centar, u Splitu je na Badnje veče organizovao proslavu uoči pravoslavnog Božića na kom je vođstvo Domovinskog pokreta kritikovalo SPC i Srpsko narodno vijeće. Predsednik DP Ivan Penava je novinarima rekao da taj pokret podržava osnivanje Hrvatske pravoslavne crkve.
- Podržavamo li građane Hrvatske koji se osećaju kao Hrvati i pravoslavci, odgovor je da. Branimo njihovo ustavom garantovano pravo na verske slobode i to im niko ne može zabraniti. Stojimo iza tih ideja, a nismo mi ti koji ćemo tu inicijativu pokrenuti.
Ne bih hteo da šaljem poruke bilo koje vrste, ali pozivam SPC i Srpsko narodno vijeće da prvo počiste u svom dvorištu. Srpska nacionalna manjina uživa najveća prava i posebnu zaštitu, najvišu među manjinama u EU – kazao je Penava.Ministar demografije Ivan Šipić iz DP istakao je da Hrvate i Srbe u Hrvatskoj povezuje “ista vera sa dve grane, katoličanstvo i pravoslavlje”, te je naglasio da je demografija ključni problem Hrvatske.
- Bez hrišćanskih vrednosti nema dece. Neće novac rađati decu, nego vrednosti – poručio je Šipić.
Govoreći o porukama podrške osnovanju tzv. HPC koje su iz redova DP stigle iz Splita uoči pravoslavnog Božića, predsednik Samostalne demokratske srpske stranke Milorad Pupovac kaže da “vuk menja dlaku, ali ćud nikad”.
- To nije samo populizam, nego politika te stranke. Ulaskom Domovinskog pokreta u vladajućuju koaliciju, njihove poruke se više ne mogu tumačiti isključivo kao stranačke. To uznemirava Srbe u Hrvatskoj, pravoslavne vernike, a trebalo bi da uznemiri i dobar deo hrvatske javnosti. To što čini DP je zagovaranje Pavelićeve Hrvatske pravoslavne crkve, što je protivno Ustavu Hrvatske, međunarodnim konvencijama i bilo kom civilizovanom demokratskom svetu.
Pupovac je, komentarišući tvrdnje da su ekstremistički zahtevi legitimizovani kroz političke koalicije, ocenio da se jedan deo događaja može gledati kroz tu prizmu ali dodaje da je to postojalo i ranije.
Savo Štrbac, predsednik Dokumentaciono-informacionog centra “Veritas”, godinama upozorava na procese obnove HPC i smatra da im se nije pridavala dovoljna pažnja, pre svega od SPC. Kako Štrbac ističe za “Novosti”, HPC je u poslednjih 15 godina zaživela u više oblika i formi, a danas u Hrvatskoj postoje tri aktivne grupe koje se međusobno nadmeću oko toga koja će biti legitimna naslednica Pavelićeve HPC iz vremena NDH.
On podseća da jednu od tri aktivne grupe predvodi Bugarin Aleksandar Ivanov, koji se predstavlja kao arhiepiskop HPC i čija organizacija od 2017. godine više puta pokušavala da se registruje kao verska zajednica. On ukazuje i na drugu grupu u Splitu koju predvodi Predrag Mišić, kao “Penavin produkt”, nastao u borbi za pridobijanje preostalih Srba u Hrvatskoj, kao i na treću struju, koju je pokrenuo pokojni ustaški aktivista Ivo Matanović iz Zadra.
Kao ključni motiv svih ovih grupa, Štrbac vidi nastojanje da se preostali Srbi u Hrvatskoj odvoje od SPC i Beograda, kao i interes za imovinu SPC.
- Svi oni na kraju hoće da se dočepaju ono malo Srba što je ostalo, da ih odvoje od Beograda i SPC i da se dočepaju imovine SPC po Hrvatskoj, objekata u centru Zagreba koji donose velike prihode, manastira i crkava širom zemlje. To je ogromno bogatstvo – ističe on.
Istoričar Aleksandar Raković kaže za “Novosti” da ideja obnove HPC nije novijeg datuma, već da je reč o procesu koji traje decenijama, još od početka rata u Jugoslaviji, pa i pre toga. Prema njegovim rečima, te namere su dolazile pre svega iz Hrvatske stranke prava, smenjivale su se faze pojačavanja i utihnjavanja, ali nikada nisu u potpunosti nestale.
Raković navodi da je svojevremeno Ivo Josipović uputio pismo episkopu Fotiju, koji je u to vreme bio episkop dalmatinski, u kome je izričito navedeno da obnova HPC ne dolazi u obzir i da će se Hrvatska držati činjenice da je SPC jedina istorijska pravoslavna crkva na prostoru današnje Republike Hrvatske. Ipak, Raković naglašava da su te namere stare i da nisu napuštene, te da postoji kontinuitet u nastojanju da se Srbi u Hrvatskoj asimiluju.
- Oni nisu odustali od toga da sve Srbe koji su ostali tamo pokatoliče ili da ih prevedu u tu HPC. U svakom slučaju, Srbi se u Hrvatskoj ne vide kao zaseban narod, kao što nisu viđeni ni u prethodna dva veka, već kao masa koju treba prevesti u Hrvate – naglašava Raković. – Siguran sam da zvanični Zagreb sad neće aktivno učestvovati u tom procesu, jer ima drugih unutrašnjih problema. Ali, ovim ustašama koji zagovaraju tu ideju, to će biti stalna tema.
Snježana Vidačković
Povezani tekstovi
