Noću 22/23. aprila vandalizovana je Saborna crkva Preobraženja Gospodnjeg na Cvetnom trgu u centru Zagreba. Zagrebačka policija je ubrzo, po dojavi građana, privela muškarca osumnjičenog za to nedelo, koji se tereti da je tokom noći bacao stolice i druge predmete iz obližnjih ugostiteljskih objekata na ulaz, ogradu i dvorište crkve, razbivši vitraž star oko sto godina i oštetivši spoljnu rasvetu objekta. “Istraga će utvrditi motiv i sve okolnosti napada. Ako se dokaže da je motiv bio usmeren mržnjom ili netrpeljivošću, takvo će se delo tretirati s punom težinom zakona”, poručeno je iz hrvatskog MUP-a. Identitet osumnjičenog i motivi nisu javno objavljeni do zaključenja ovog teksta (oko podneva 24. aprila).
Ovaj zagrebački napad na imovinu SPC, iako je po posledicama blaži od mnogih koji su mu predhodili, izazvao je mnogo veću medijsku pažnju i reagovanja kako političkih dužnosnika, tako i civilnog društva. Razloge za toliku pažnju treba tražiti kako po mestu incidenta, tako i po značaju napadnutog objekta, ali i po vremenu u kojem se desio.
Mesto incidenta (kolokvijalno Cvetni trg zvanično Trg Petra Preradovića) jedan je od najživljih javnih prostora u centru Zagreba, poznat kao srce gradske “špice” i pešačka zona. Na njemu se, pored napadnutog pravoslavnog hrama, nalaze i: bronzani kip velikog pesnika i generala Petru Preradovića; tradicionalni štandovi sa cvećem, po kojima je trg i dobio svoje popularno ime; moderan polivalentni objekat s brojnim prodavnicama poznatih brendova; kafićima i restoranima s velikim terasama, koje su simbol zagrebačke “kulture dnevnog boravka”. Povezan je sa okolnim ulicama kroz šarmantne prolaze ispunjene prodavnicama, omiljeno je sastajalište građana, mesto uličnih svirača i čestih javnih promocija ili akcija udruženja građana.
Slično je bilo i pre više od pola veka, kad sam skoro svakodnevno prolazio ovim trgom do Pravnog fakulteta, što znači i pored crkve Preobraženja Gospodnjeg, često je i posećujući, zbog čega sam ovaj vandalski napad i doživeo emotivno, čini mi se i mnogo emotivnije od onog mnogo težeg oštećenja izazvanog razornim potresom iz 2020. godine.
Napadnuti hram predstavlja jedan od najznačajnijih spomenika sakralne arhitekture 19. veka u gradu Zagrebu. Na mestu današnjeg hrama nekada se nalazila katolička crkva Svete Margarete, koja se u spisima pominje još od 1334, koju je Pravoslavna crkvena opština kupila 1794. od Zagrebačke biskupije. Izgradnja današnje crkve započeta je 1865, a završena 1866. prema projektu arhitekte Franje Klajna. Čuveni arhitekta Herman Bole vršio je značajne rekonstrukcije u tri navrata: 1883–1884. uređenje enterijera i postavljanje današnjeg ikonostasa, koji je oslikao Epaminondas Bučevski; 1899. postavljena je nova, veća kapa zvonika; 1913–1914. izvršena je potpuna modifikacija fasade u neovizantijskom stilu.
Status saborne crkve dobila je 1931, nakon osnivanja Zagrebačko-ljubljanske eparhije. Crkva je je i zaštićeno kulturno dobro. Predstavlja spoj vrhunskog neovizantijskog stila i raskošnog umetničkog enterijera koji nosi pečat najznačajnijih majstora tog vremena. Građena je kao jednobrodna građevina sa polukružnom apsidom, u stilu koji kombinuje istoricizam i neovizantijske elemente. Na ikonostasu se nalazi više desetina ikona raspoređenih u nekoliko zona, a centralno mesto zauzima predstava Preobraženja Gospodnjeg, praznika kojem je hram posvećen i smatra se jednim od najlepših u ovom delu Evrope. Crkva je poznata i po svojim vitražima, koji dodatno oplemenjuju prostor stvarajući specifičnu igru svetlosti, od kojih je jedan i oštećen u pomenutom vandalskom napadu.
Incidentu su predhodile komemoracije kojima je obeležena 81. godišnjica proboja logoraša iz ustaškog koncentracionog logora Jasenovac:
Samo petnaestak sati pre incidenta, u Jasenovcu je održana zvanična državna komemoracija RH pod nazivom “Sećanje za budućnost”, na kojoj su prisustvovali predsednik Vlade Andrej Plenković, predsednik Hrvatskog sabora Gordan Jandroković i šef kabineta predsednika Zorana Milanovića, Orsat Miljenić, kao predsednikov izaslanik. Komemoracija je održana kod spomenika “Kameni cvet”, uz polaganje venaca i cveća u znak počasti žrtvama. Tokom obeležavanja nije bilo zvaničnih govora predstavnika države niti naroda žrtava, što su predstavnici naroda žrtava, poput Milorada Pupovca, nazvali „nemom komemoracijom” izrazivši žaljenje što na skupu nije bilo zvaničnih govora, ocenivši da je takav format “zastrašujući”, jer se izbegava jasna javna osuda ustaške ideologije, a bez jasne reči o prošlosti i takav naziv komemoracije gubi na težini. Istiknuto je i da se ćutanjem o prirodi zločina u Jasenovcu otvara prostor za istorijski revizionizam.
Srbija i Republika Srpska 19. aprila zajednički su obeležile ovu godišnjicu u Spomen-području Donjvucia Gradina, na kojem su prisustvovali predsednik Srbije Aleksandar Vučić, patrijarh srpski Porfirije, rukovodstvo Republike Srpske i nekoliko stranih diplomata.
I Skupština Crne Gore je 21. aprila prvi put organizovala obeležavanje Dana sećanja na žrtve Jasenovca, uz muzičko-scenski program u Podgorici.
U Beogradu je 22. aprila proboj logoraša iz Jasenovca obeležen u okviru Dana sećanja na žrtve holokausta, genocida i drugih žrtava fašizma u Drugom svetskom ratu kroz nekoliko zvaničnih ceremonija i događaja: centralna ceremonija održana je u u Spomen-parku „Jajinci”, gde je predsednik Vlade Republike Srbije položio venac; državni zvaničnici, predstavnici Grada Beograda i Memorijalnog centra “Staro sajmište” položili su vence na Spomenik žrtvama genocida; u Biblioteci grada Beograda otvorena je tematska izložba pod nazivom “Jasenovac – Trajna opomena”…
Vlada Španije je 16. aprila donela zvaničnu odluku o hitnom uklanjanju ustaških simbola sa grobnog spomenika Vjekoslava Maksa Luburića u mestu Karkasent kod Valensije. Odluka je doneta na osnovu španskog Zakona o demokratskom sećanju, koji zabranjuje javno veličanje fašizma i totalitarnih režima. Ministarstvo teritorijalne politike i demokratskog sećanja uvrstilo je Luburićevu grobnicu u Katalog simbola i elemenata suprotnih demokratskom sećanju. Naloženo je uklanjanje ustaškog grba (šahovnice sa početnim belim poljem i mačem) sa crnog granitnog postolja, kao i svih počasnih natpisa koji doprinose glorifikaciji ustaškog pokreta. Pored uklanjanja simbola, naloženo je i postavljanje informativne table, koja će pružiti istinit istorijski kontekst o Luburićevoj ulozi kao zapovednika logora “Jasenovac” i zločinima počinjenim u NDH.
Bez zvaničnog policijskog saopštenja možemo samo nagađati o napadačevom motivu da na ovakav (do sad nezabeležen način) “udari” na pravoslavnu svetinju u centru Zagreba. Možda je bio besan na “nemu komemoraciju” čelnika njegove države kod “Kamenog cveta”, možda je bio besan na mnogobrojniji i “malo bučniji” skup na jasenovačkom stratištu s druge strane reke Save, u Donjoj Gradini, odnosno na komemorativne skupove održane u Beogradu i Podgorici. A nije isključeno ni da je bio besan na odluku španske vlade o uklanjaju ustaških obeležja sa groba komadanta ustaškog logora u Jasenovcu Luburića, koga mnogi Hrvati slave kao “slugu domovine” i kroz pesmu “Jasenovac i Gradiška Stara”, koja veliča ustaške zločine pod njegovom komandom, koju je izvodio i miljenik predsednika hrvatske vlade i mnogih njegovih ministara, promoter neoustaštva i netolerancije prema manjinskim zajednicama, posebno Srbima, Marko Perković Tompson. A možda nije ništa od navedenog, već čin nekog običnog pijanog čoveka, koji je u sitne noćne sate jurio “bele miševe” po Cvetnom trgu. Lično bih voleo da je ovo drugo.
Savo Štrbac
„Politika“, 28. april 2026. godine, štampano izdanje
