Salvatore Loi
JUGOSLAVIJA 1941.
Priredila i prevela
dr Mila Mihajlović
Izdavači
– Arhiv Vojvodine, Novi Sad
– Unione degli istriani, Trst
– Oltre il mare, Rim
Salvatore Loi ((1917–1990) je bio italijanski advokat, lingvista i obaveštajni oficir u Jugoslaviji 1941. godine, koji je boravio u područjima Dalmacije i Like, pre nego što je upućen na Istočni front. Knjiga donosi izvornu arhivsku građu i svedočanstva o događajima na početku Drugog svetskog rata u Jugoslaviji i sporazumima Italijana sa srpskim ustanicima u Kninskoj Krajini i na Tromeđi, radi njihove zaštite od hrvatskih ustaša.
Knjiga otkriva detalje o političko-vojnim sporazumima između Italijana i srpskih ustanika u Kninskoj Krajini (Otrićki sporazum i sporazum u Pađenima), pruža uvid u okolnosti pod kojima je srpsko stanovništvo u tim krajevima pokušalo da se zaštiti od progona i ustaških zločina u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Do otkrića ove arhivske građe, nije se tačno znalo ko su istinski idejni tvorci i akteri diplomatsko-političko-vojnog čina bez kog bi zasigurno došlo do potpunog fizičkog uništenja srpskog naroda na ovom prostoru od strane ustaša i NDH.
Dr Mila Mihajlović, istoričarka iz Rima, koja je uspela da pronađe original ove knjige koja je prvi put objavljena 1949. godine, osim vrhunskog prevoda, opremila je knjigu detaljnim i obimnim predgovorom koji nam daje uvid u istoriju Dalmacije od rimskih vremena, preko Mletačke republike do habzburških osvajajna i bečkog naseljavanja Hrvata na prostore koje su prethodno ispraznili od Italija. U predgovoru, kao i na početku same knjige Salvatore Loia nalazimo na malo poznate podatke o italijansko-srpskim vezama i odnosima još od kraja 12. veka.
Centralni deo knjige sadrži uspomene i dokumente iz prve godine okupacije, pokolje Srba u Lici, Dalmaciji i zapadnoj Bosni, odnos italijanskih i nemačkih vlasti, uspostavljanje paradoksalne podele na italijansko-srpsko savezništvo naspram hrvatsko-nemačkog, pojavu komunista i kako Loi navodi „sovjetskih padobranaca koji preuzimaju kontrolu“, detalje o Paveliću i Stepincu, prve uspešne akcije srpskih ustanika, lokacije idogađaje kao Zrmanja, pokolj u Suvaji, zauzimanje Drvara, Srb i dolina Velike Popine, Donji Lapac, Kulen-Vakuf, bitka kod Mazina i Bruvna, Gračac. Knjiga je posebno vredana jer donosi podatke o dva sporazuma ustanika sa italijanskim okupacionim vlastima (Otrićki sporazum i sporazum u Pađenima), o kojima je do sada u socijalističkoj istoriografiji mnogo pisano, ali bez arhivske i dokumentacione podloge, što se svodilo na ideološke procene i učitavanja. Dalja arhivska istraživanja daće zaokruženiju i potpuniju sliku o ovim događajima. Isto tako, ova knjiga razbija predrasude ustanoveljne tokom proteklih 80 godina o „bekstvu progonjenih srpskih seljaka u partianske jedinice, jer su se samo oni borili“ i daje potvrdu onome o čemu se samo u najužem i najpoverljivijem krugu tiho šaputalo.
Brojnost italijanskih dokumenata samo u Vojnom arhivu Srbije prelazi dva miliona, u italijanskim arhivima ima ih kudikamo više, pa ipak do danas su ti dokumenti samo ovlaš poledani. Dr Mila Mihajlović donela nam je već nekoliko izuzetno vrednih dokumenta iz ovog fundusa, a među njima svedočanstva o stradanju Srba u Drugom svetskom ratu, posebno u Dalmaciji, Lici i Kninskoj Krajini: autorsko delo „Jugoslavija april 1941 – septembar 1943.“ (2020) i Salvatore Loi „Jugoslavija 1941“ (2025).
Ljubaznošću priređivača dr Mile Mihajlović i izdavača Arhiv Vojvodine, Unione degli istriani i Oltre il mare, knjiga „Jigoslavija 1941.“ je dostupna na besplatan pregled i/ili preuzimanje na adresi Arhiva Vojvodine na sledećoj vezi.
Veritas.info
