Piše: Savo Štrbac
U arhivi Dokumentaciono-informativnog centra „Veritas“ nalazi se jedna naizgled štura, administrativna poruka Međunarodnog komiteta Crvenog krsta iz septembra 1996. U njoj se porodica nestale Jovanke Ratković zvanično obaveštava da je potraga završena, jer je prema podacima hrvatske policije „tražena osoba počinila samoubistvo vešanjem“. Kratko, birokratski, hladno i prividno konačno. Slučaj je za sistem arhiviran.
Međutim, kada se otvore originalne, decenijama skrivane stranice uviđajne i medicinske dokumentacije iz ratnog avgusta 1992, iza te zvanične konstatacije počinju da izranjaju velike nelogičnosti na logična pitanja. Ova pitanja već trideset i četiri godine muče Jovankinu porodicu, a u meni su se ponovo pokrenula nakon nedavnog, dugog i potresnog razgovora sa njenom sestrom Jelom. Jela je autorka pisma koje je pokrenulo novu istragu, žena koja odbija da prihvati nametnutu laž i koja, zajedno sa sestrom Milkom i svojom decom Ninom i Radoljubom, traži samo jedno – istinu i kosti svoje prerano iz života otrgnute sestre.
Da bismo razumeli dubinu ove tragedije, moramo se odmaći od suve forenzike i pogledati ko je bila porodica Ratković. Reč je o uglednoj, patrijarhalnoj i izuzetno obrazovanoj srpskoj porodici iz sela Pakrani kod Daruvara. Sva deca pokojnog Đure i majke Sare bila su fakultetski obrazovana. Sestra Milka (defektolog) je još pre rata radila u Sarajevu i upravo je ona, krajem 1991. i početkom 1992, u vreme prvog velikog egzodusa Srba iz Zapadne Slavonije, primila porodicu pod svoj krov. Čestiti i vezani za svoj zavičaj, Ratkovići se tokom 1992. postepeno vraćaju u Zapadnu Slavoniju, u onaj deo koji je ušao u sastav Republike Srpske Krajine. U Okučanima su živeli sve do zločinačke operacije „Bljesak“ u maju 1995, kada su ponovo krenuli u izbeglički egzodus.
Među njima je bio i njihov brat Stevo Ratković (filozof i prof. komparativne književnosti) kojeg pamtim iz ratnih dana kao izuzetno skromnog, tihog i obrazovanog čoveka. U periodu od 1994. do 1995, u Vladi Milana Babića, u kojoj sam bio sekretar, Stevo je obavljao dužnost ministra prosvete. Dostojanstveno je nosio teret državne funkcije u najtežim vremenima, ali je privatno nosio i neizmernu tugu. Do svoje prerane smrti 2014. neumorno je tragao za nestalom sestrom Jovankom. Nažalost, u to vreme nismo imali u rukama dokumentaciju koju danas posedujemo, pa je sahranjen ne dočekavši odgovore koje danas, zahvaljujući njegovim sestrama i nećacima, konačno počinjemo da odmotavamo.
U vihoru rata, u avgustu 1992, Jovanka Ratković je odlučila da iz Zagreba, gde je radila kao inženjer tekstila u fabrici sportske robe “DP Predrag Heruc”, ode u Pakrane da obiđe porodičnu kuću. Sa tog puta se nikada nije vratila. Njeno beživotno telo pronađeno je 10. avgusta 1992. na području Novske, u šumi zvanoj „Vodoplava“, u pustom predelu između mesta Piljenice i Banova Jaruga. Majka Sara je iz Okučana, gde je živela sa sinom Stevom i ćerkom Jelom (prof. ruskog i jugoslovenske književnosti), tokom 1993. u organizaciji UNPROFOR-a posetila svoje imanje u Pakranima. Zatekla je sve popaljeno, porušeno i opljačkano. Jedino je preko puta bila cela kuća komšije Petra, u kojoj se nalazila hrvatska policija. U susednom selu Bijela posetila je grobove supruga Đure, koji je umro 1979. i ćerke Ane, koja je stradala 1972. u saobraćajnoj nesreći u Zagrebu u sedamnaestoj godini života kao učenica medicinske škole. Sara ni tada nije znala šta joj je sa ćerkom Jovankom.
Prva i najveća logička prepreka u zvaničnoj verziji jeste geografija. Šuma u kojoj je nađeno Jovankono telo udaljena je skoro četrdeset kilometara od njene kuće u Pakranima. Zdrav razum i elementarna logika postavljaju pitanje: zašto bi mlada žena od 32 godine, koja prema svedočenju sestre Jele nikada nije imala suicidne ideje niti je pokazivala znake depresije, pešačila maratonsku distancu kroz ratom zahvaćenu teritoriju? Kako je uopšte mogla da prođe kroz brojne vojne i policijske punktove na tom potezu a da ne bude primećena, legitimisana ili privedena? Odgovor je jasan – Jovanka nije pešačila. Ona je imala kod sebe lična dokumenta iz kojih su ubice videle ko je ona zapravo, zbog čega su je i presrele, otele i odvezle na to stratište u dubini hrvatske teritorije. Nakon monstruoznog čina, ubice su namerno odnele njena dokumenta sa sobom, kako bi i na taj način prikrile zločin i otežale identifikaciju.
Da su sumnje porodice utemeljene, dokazuje i sam početak policijskog izveštaja Policijske stanice Novska. U njemu doslovno stoji priznanje operativca sa terena da je slučaj vešanja bio krajnje diskutabilan i da se u prvi mah nije moglo utvrditi da li se radi o samoubistvu ili je devojka obešena od strane nepoznatog izvršioca. Čak je i dežurni istražni sudija Okružnog suda u Sisku, Ivan Nikšić, u zapisniku sa uviđaja fiksirao sumnju i naložio hitnu obdukciju jer okolnosti na licu mesta nisu ukazivale na klasičan suicid.
Zapisnik o uviđaju i kasniji obdukcioni nalaz doktora Dražena Jankovića pretvaraju se u hroniku fizičke nelogičnosti. Forenzika nas uči da detalji govore istinu, a ovde detalji vrište. U zapisniku se navodi da je telo nađeno u poluvisećem položaju, sa nogama i donjim delom tela na zemlji, dok je grana mladog stabla leske, o koju je bila vezana najlonska marama, bila savijena prema kanalu. Kako se to odrasla osoba visine 175 centimetara sama obesi o elastičnu, savitljivu lesku, tako da joj kolena i stopala ostanu čvrsto na zemlji? To prkosi zakonima fizike i biomehanike.
Nalaz sa obdukcije otkriva još poraznije detalje. Na Jovankinim potkolenicama i levoj ruci pronađene su okrugle oguljotine, a na levom bedru i sedalnom delu uočeni su masivni hematomi i krvni podlivi širine do deset centimetara. Otkud na telu devojke, koja je navodno mirno otišla u šumu da se obesi, takve povrede nanesene tupim mehaničkim oruđem neposredno pre smrti, ako pre toga nije bilo intenzivne fizičke borbe i mučenja?
Na sve to, pojavljuje se jedan detalj koji čitavoj tragediji daje dozu misterioznosti i duboke ljudske patnje. U zapisniku o uviđaju se navodi da se pored njenih nogu, na zemlji, nalazio higijenski uložak sa vidljivim tragovima krvi, a obdukcija je potvrdila da je Jovanka imala menstrualni ciklus. Razmislimo logički: koja bi žena, u trenucima kada planira da oduzme sebi život, usred puste šume skidala i uredno polagala higijenski uložak pored svojih nogu na zemlju? Ovaj detalj, uparen sa masivnim podlivima na bedrima i glutealnoj regiji, upućuje na logičan zaključak – nesrećna devojka je pre vešanja bila žrtva brutalnog fizičkog i seksualnog nasilja. Ubica ili više njih su je zlostavljali, a zatim montirali scenu samoubistva kako bi prikrili tragove ratnog zločina.
I pored svih ovih dokaza, sistem je odlučio da slučaj ekspresno zatvori kao samoubistvo. Bilo je najlakše napisati da je jedna mlada Srpkinja sama sebi presudila. Time je izbegnuta obaveza vođenja istrage o ratnom zločinu nad civilima na teritoriji pod kontrolom hrvatskih snaga.
Danas, trideset i četiri godine kasnije, Jovanka Ratković i dalje strada od institucionalnog zaborava, ali njena porodica, uz podršku „Veritasa“, ne odustaje. Telo je nakon obdukcije sahranjeno pod oznakom NN lica, najverovatnije na groblju u Sisku ili Novskoj, a potom u nekom od talasa ekshumacija prebačeno među devet stotina neidentifikovanih tela koja danas čame u hladnom sistemu zagrebačke Šalate. Treba naglasiti da uzorci krvi njenih živih sestara nisu dovoljni za takozvanu kolateralnu identifikaciju.
Jedini preostali, naučni put jeste da Komisija za nestala lica Vlade Srbije organizuje ekshumaciju njihove majke Sare, koja počiva na seoskom groblju u Glibovcu kod Smederevske Palanke. Uzimanjem koštanog uzorka majke izolovao bi se nesporni profil mitohondrijalne DNK. Sa tim neoborivim dokazom u rukama, i sa preciznim antropološkim parametrima iz obdukcije – kao što je njena visina od 175 centimetara i specifični zlatni privesci sa figurom slona i deteline sa četiri lista koje je nosila oko vrata – nateraćemo drugu stranu da otvori prašnjave spise i prepozna Jovankino telo na Šalati.
Dugojemo to Jovanki, ali i njenoj majci Sari i bratu Stevi, koji su sa ovom tugom otišli u grob. Jovankina smrt nije bila samoubistvo – to je bila nasilna tišina koja predugo traje i koju konačno moramo prekinuti.
Politika, 15.09.2026, štampano izdanje
