Dana 31. oktobra 1991. godine, napadom na lokalne jedinice Teritorijalne odbrane (TO) u Grubišnom Polju, otpočela je vojno-policijska akcija hrvatskih snaga pod kodnim nazivom „Otkos-10“. Cilj ove operacije bio je uspostavljanje kontrole nad područjem istočne Bilogore, koje se nalazi na sjeverozapadu Hrvatske, u trouglu između Bjelovara, Daruvara i Virovitice.
Suočeno sa značajno brojnijim hrvatskim formacijama koje su bile podržane oklopno-mehanizovanim jedinicama i artiljerijom, srpsko stanovništvo ove regije krenulo je u masovno povlačenje. Tokom 31. oktobra i narednog dana, kompletno stanovništvo iz 23 sela, kao i dio žitelja iz još 15 okolnih mjesta, napustilo je svoje domove. Izbjeglička kolona, koju je činilo oko 4.000 ljudi sa više od 600 vozila, prešla je na teritoriju Bosne i Hercegovine. Među izbjeglim licima nalazilo se i oko 250 pripadnika drugih nacionalnosti (Hrvata, Čeha, Mađara i Roma), većinom članova mješovitih porodica.
Nakon povlačenja srpskog stanovništva, na ovom području su zabilježena ubistva preostalih civila, kao i sistematska pljačka, paljenje i miniranje kuća, čak i u mjestima u kojima prethodno nije bilo vojnih sukoba. Tokom ovih dejstava uništeni su i značajni pravoslavni hramovi koji su predstavljali jedinstvene spomenike kulture pod zaštitom UNESCO-a. Do temelja su izgorjele drvene crkve bilogorskog stila: Hram Svetog Dimitrija u Rastovcu (sagrađen prije 1700. godine) i Hram Uspenja Presvete Bogorodice u Donjoj Rašenici (sagrađen 1709. godine).
Na području istočne Bilogore u periodu od 1991. do 1997. godine stradale su ukupno 64 osobe, većinom srpske nacionalnosti ili lica povezanih sa srpskim porodicama. Među stradalima je bio 41 civil, od kojih je 18 ubijeno prije početka akcije „Otkos-10“ u okviru kampanje zastrašivanja, dok su 21 bili pripadnici Teritorijalne odbrane. Od ukupnog broja stradalog stanovništva, još uvijek se traga za posmrtnim ostacima 16 osoba.
Za zločine počinjene nad Srbima na ovom području, pred pravosudnim organima do sada je odgovarao jedino Veljko Marić, pripadnik Zbora narodne garde (ZNG) iz Grubišnog Polja. Vijeće za ratne zločine u Beogradu osudilo ga je na 12 godina zatvora zbog ubistva civila Petra Slijepčevića (1926), izvršenog 31. oktobra 1991. g. u njegovoj porodičnoj kući u selu Rastovac.
Tokom izdržavanja kazne, protiv Marića je u Srbiji pokrenuta nova istraga zbog sumnje da je u septembru 1991. godine likvidirao Miću Vasiljevića i Vladimira Kučeru, te zarobljavao i mučio Zvjezdana Mačka. U junu 2015. godine, prije završetka ove istrage, Marić je transferisan u Hrvatsku, uz zvaničnu obavezu hrvatske strane da će nastaviti krivični postupak pokrenut u Srbiji. Do danas nema potvrde da pravosudni organi Hrvatske postupaju po ovoj obavezi. S druge strane, Opštinski sud u Bjelovaru je u martu 2016. godine donio pravosnažnu presudu kojom je supruzi i sinu ubijenog Petra Slijepčevića dosudio oko 50.000 evra na ime naknade štete i 7.000 evra za sudske troškove.
Drastične demografske promjene najbolje ilustruju posljedice ovih događaja. Prije Drugog svjetskog rata na području istočne Bilogore živjelo je oko 18.000 stanovnika srpske nacionalnosti. Prema podacima Mitropolije zagrebačko-ljubljanske, 2005. godine na ovom prostoru preostalo je svega 1.170 Srba, uglavnom starije životne dobi, dok je prema zvaničnom popisu stanovništva iz 2021. godine taj broj pao ispod 1.000.
Beograd/Banja Luka, 30. oktobar 2026. godine
Informativna služba DIC „Veritas“
