Sledeće nedelje navršava se 31 godina od Oluje, vojne operacije iza čijeg naziva stoji veliki egzodus Srba iz Hrvatske. Oluja je bila i završni čin Republike Srpske Krajine. Ona je postojala od 1991. do 1995. i politički je objedinjavala teritorije naseljene Srbima u Hrvatskoj.
Govore:
Savo Štrbac i
Nataša Drakulić
Urednik i voditelj Ana Tomašević.
U slučaju nastanka problema sa prikazivanjem, koji provajder ne uspeva da ispravi, za preslušavanje emisije koristite link do direktnog plejera na sajtu provajdera ovde. Hvala na razumevanju.
RTS: Operacija “Oluja” 31 godinu kasnije – svedočenja o progonu, stradanju i gubitku vekovnih ognjišta
Uoči obeležavanja trideset i jedne godine od vojne operacije “Oluja”, koja je označila veliki egzodus srpskog stanovništva i završni čin Republike Srpske Krajine, o istoriji, okolnostima nastanka i nestanka ove teritorije u emisiji Prvog programa Radio Beograda “U središtu pažnje” govorili su direktor Dokumentaciono-informacionog centra “Veritas” Savo Štrbac i dramaturg i književnik Nataša Drakulić.
Operacija
Operacija “Oluja” 31 godinu kasnije – svedočenja o progonu, stradanju i gubitku vekovnih ognjišta
Početak sukoba i nestabilnost Krajine
Prisećajući se početka sukoba iz 1990. godine i atmosfere uoči formiranja Krajine, Savo Štrbac, tadašnji sudija iz Benkovca, istakao je da je jugoslovensko društvo u to vreme bilo duboko mešano, ali da su događaji poput posete Franje Tuđmana Benkovcu u martu 1990. godine i kasniji politički raspleti ubrzali tenzije.
“Kod nas je bilo mešano stanovništvo. Ko će to sada da ruši Jugoslaviju, tvrđavu koju – svi smo mislili, niko ne može srušiti”, navodi Štrbac, prepričavajući tenzije i incidente koji su pratili taj period.
Nataša Drakulić, koja je u vreme stvaranja Krajine bila dete, ističe da su te dane obeležili šok i saznanje o sopstvenom identitetu, ali i duboki strah starijih generacija koje su nosile sećanja na Drugi svetski rat.
“Prvi šok je što saznajem da sam Srpkinja. Eto, to je ono, to je ta tragedija našeg naroda jer nama, deci, svojim potomcima niko nije pričao o onom užasu koji su prošli tokom Drugog svetskog rata… I sve posle što će ići, a počelo je devedesete godine, od avgusta meseca pa do onog 31. marta na Plitvicama, kada su meni uhapsili oca i tukli ga, jučerašnji komšije i prijatelji”, svedoči Nataša Drakulić.
Teritorija i okolnosti tokom rata
Govoreći o teritorijalnom obuhvatu i funkcionisanju Republike Srpske Krajine, Savo Štrbac naglašava da ona nikada nije imala zvaničan popis stanovništva u mirnodopskim uslovima, ali da je vojska 1993. godine popisala oko 430.000 ljudi na celom prostoru koji se sastojao od tri odvojena fizička dela – Severne Dalmacije, Like, Korduna, Banije, Zapadne Slavonije, kao i Istočne Slavonije, Baranje i Zapadnog Srema.
Štrbac naglašava da Republika Srpska Krajina nije imala svoju profesionalnu vojsku, već je odbrana počivala na naoružanom narodu koji je branio sopstvena sela i pragove. S druge strane, kako navodi, operacije hrvatskih snaga odvijale su se po sistemu koji je ostavljao razorne posledice.
“Oni su te akcije izvodili po sistemu spržene zemlje. To znači da ne ostaje ništa, ni ljudi, ni životinja, ni kuća, ni crkava, sve što ukazuje na to da su tu živeli vekovima Srbi, to treba uništiti”, ističe Štrbac, podsećajući na niz prethodnih akcija od Miljevačkog platoa i Medačkog džepa do zapadnoslavonskog “Bljeska”.
Plan “Z 4” i pad Krajine
Kao jedan od pokušaja da se sukobi zaustave pomenut je i mirovni plan “Z 4”, koji su izradile četiri strane – Sjedinjene Američke Države, Rusija, Evropska unija i Ujedinjene nacije. Plan je predviđao rešenja za budućnost, međutim, okolnosti na terenu ubrzo su dovele do eskalacije.
Nakon operacije “Leto ‘95” i zauzimanja Grahova i Glamoča krajem jula 1995. godine, prekinuta je jedina komunikacija koja je povezivala Dalmaciju i Liku sa Srbijom, što je, uz potpisivanje Splitskog sporazuma, stvorilo uslove za završne operacije.
“Zarobljeno je devet Dalmatinaca i pobijeni su 26. jula, na Medenom brdu. Tek posle tri-četiri godine, kad je taj dio Dinare bio opožaren, lovci hrvatski su viđeli dole u dolini ove kosti razbacane, to je ratni zločin, a naravno, pošto su Srbi u pitanju, nikom nije palo na pamet da nekoga goni”, navodi Štrbac.
Govoreći o poslednjim danima pred “Oluju”, Nataša Drakulić zaključuje da se gubitak teritorija i opstanka naslućivao mesecima ranije, naročito nakon stradanja u Zapadnoj Slavoniji u maju 1995. godine.
“Od tog maja više nije bilo nade, ali – kažem, ti ostaješ tu gde jesi, jer kao nekako uvek gledaš u komšiju, ako je on tu, onda ćemo i mi, kao, nemoguće da je takav svet nestane… Verujte mi, trebalo je manje od dva sata da se sve sruči”, seća se Drakulićeva.
Početak “Oluje” i egzodus: Sećanja koja traju tri decenije
Početkom avgusta 1995. godine otpočeo je napad hrvatskih snaga na Knin i tadašnju Republiku Srpsku Krajinu.
Prisećajući se dana uoči operacije, Savo Štrbac je posvedočio da je još 3. avgusta predvodio delegaciju u Ličkom Petrovom Selu na sastanku sa predstavnicima iz Bihaća, ne očekujući da će teritorija već sutradan pasti.
Ipak, vesti sa terena i nagoveštaji sukoba postali su realnost u ranim jutarnjim časovima 4. avgusta.
“Ujutro u 5 sati, granate su me probudile, letio sam iz onog kreveta metar gore, kako su granate padale”, prisetio se Štrbac trenutka kada je počela operacija.
Govoreći o političkoj pozadini i planovima uoči akcije, Štrbac se osvrnuo i na ranije odbijanje plana “3 4” krajem januara 1995. godine, kao i na to da je hrvatska strana imala jasne ciljeve podržane od međunarodnih faktora, naročito nakon dešavanja u Srebrenici.
“Oni su želeli teritorij bez Srba… Hrvati su već imali taj sastanak sa vojskom, policijom, političarima svojima, na Brionski, čuveni Brionski sastanak, 31. jula, gde je Tuđman njima rekao: ‘Odite i glumite tamo kao da nešto razgovarate, dogovarate'”, istakao je Štrbac.
Trenutci odluke i put ka Srbiji
Nataša Drakulić se prisetila trenutaka kada je panika obuzela stanovništvo i kada su počele da se formiraju izbegličke kolone. Odluka o napuštanju vekovnih ognjišta dešavala se u uslovima opšteg potpunog prekida komunikacija i granatiranja.
“Kada vas probudi granatiranje, koje nikad do tog trenutka nije bilo jače, kada u tim podrumima… čujete Tuđmana koji fino kaže ‘Ostanite kućama', pa ovo, pa ono, i tu počinje panika… ili ćeš se pakovati, ili ćeš glumiti i ostati kod kuće da se ništa ne dešava, naravno da tu postoji panika”, svedoči Drakulićeva.
Put ka Srbiji bio je obeležen strahom, neizvesnošću i gubicima u kolonama, ali i kasnijim prihvatanjem u novoj sredini.
Iako su prvi povratci starijih generacija usledili godinama kasnije, današnja situacija i društvene prilike u Hrvatskoj, prema rečima sagovornika, ne ostavljaju mnogo prostora za optimizam povratnicima.
Značaj kulture sećanja i pamćenja
Osvrćući se na višedecenijski rad Dokumentaciono-informacionog centra “Veritas” i autorski rad Nataše Drakulić na očuvanju istorijske svesti kroz književnost i film, naglašeno je da kultura pamćenja mora da postoji svakodnevno, a ne samo u danima obeležavanja godišnjica.
“Mi se sjećamo, i Nataša se sjeća, onoga što smo doživjeli i proživjeli. Nataša radi za kulturu pamćenja praveći ove filmove svoje, i ja isto tako pravim kulturu pamćenja pišući te knjige, svoje kolumne, mi zapravo kroz tu kulturu pamćenja prenosimo cijelom narodu, kolektivu, Srbima, svima, gđe god da su, da treba da se sjećaju šta se nama desilo kako nam se istorija ne bi ponavljala”, zaključio je Štrbac u emisiji Prvog programa Radio Beograda “U središtu pažnje”.
